Cuốn sổ của người đã khuất

Tôi trở về Rạch Mù vào đúng mùa nước đứng. Con rạch sau nhà ngoại đen như một vệt mực, mặt nước phẳng lặng đến mức những đám mây xám cũng không dám soi mình xuống đó. Ngoại mất đã ba tháng. Căn nhà gỗ bỏ không, chỉ còn mùi khói bếp cũ, mùi lá mục và tiếng vách ván co lại mỗi khi gió lùa qua.

Trong chiếc rương sắt đặt dưới bàn thờ, tôi tìm thấy một cuốn sổ bìa đen. Giấy đã ố, góc sổ quăn lại vì ẩm. Trang đầu không ghi tên người viết, chỉ có một câu được viết bằng mực đỏ:

Tôi nhận ra nét chữ của ngoại. Từ nhỏ, ngoại vẫn thường cấm tôi hát bài đồng dao mà đám trẻ trong xóm rất thích. Mỗi lần nghe câu hát vang lên, ông lập tức đóng cửa sổ, đốt một nắm vỏ bưởi khô rồi ngồi im nhìn ra bờ rạch.

Khi ấy tôi chỉ nghĩ ông khó tính. Cho đến đêm đầu tiên trở lại căn nhà này, lúc kim đồng hồ vừa chạm mười hai giờ, từ phía đám sậy vang lên một tiếng chim kéo dài, khàn đặc như cổ họng người bị ngâm nước quá lâu.

Le le.

Ngay sau đó, ở bờ bên kia có tiếng đáp lại.

Bìm bịp.

Chú bán dầu và chú bán ếch

Cuốn sổ kể rằng hơn bảy mươi năm trước, Rạch Mù chưa có đường lớn. Người dân đi lại bằng xuồng, ban đêm thắp đèn dầu. Trong xóm có hai người đàn ông sống nương tựa vào nhau: Sáu Dầu chuyên chèo ghe bán dầu hỏa, còn Tư Ếch đặt lờ bắt ếch ngoài đồng.

Hai người không phải ruột thịt nhưng thân như anh em. Sáu Dầu ít nói, mỗi chiều thường neo ghe dưới cây gừa rồi chia cho Tư Ếch một chai dầu để đốt đèn. Đổi lại, Tư Ếch mang sang vài con ếch đồng, khi thì nấu cháo, khi thì nướng trên than.

Rồi một mùa nước lớn, giữa hai xóm có một cây cầu tre mới được dựng. Cầu cao, chân cắm sâu xuống lớp bùn đen. Người dựng cầu tên Kim Thang, một người lạ mặt không ai biết đến từ đâu. Ông ta chỉ làm việc về đêm và không bao giờ để bóng mình đổ xuống mặt nước.

Ngày cầu hoàn thành, Kim Thang biến mất. Dưới chân cầu chỉ còn một bó dây đỏ, một chiếc đèn không có tim bấc và dấu chân người đi từ bờ xuống giữa rạch rồi dừng lại.

Từ đó, dân xóm gọi nó là cầu Kim Thang. Ban ngày, cầu chỉ là mấy cây tre già. Nhưng ai đi ngang vào giờ Tý đều kể rằng số nhịp cầu nhiều hơn lúc sáng. Càng bước, bờ phía trước càng lùi xa.

Tiếng chim báo tang

Tai họa bắt đầu bằng tiếng chim. Một đêm, Sáu Dầu chèo ghe về muộn. Khi ghe đến gần cầu, ông nghe le le kêu dưới đám lục bình. Trên ngọn gừa, bìm bịp đáp lại ba tiếng.

Dưới ánh đèn dầu, Sáu Dầu nhìn thấy Tư Ếch đang đứng giữa cầu, lưng quay về phía mình. Trên vai Tư là một bao lưới căng phồng. Bên trong không có tiếng ếch, chỉ có tiếng móng tay cào đều lên sợi cói.

Sáu Dầu gọi bạn. Người trên cầu không quay lại, chỉ cất giọng hỏi:

Sáu Dầu bật cười, tưởng bạn mình say. Ông gọi lớn: “Tư Ếch!”

Ngay khoảnh khắc cái tên được nói ra, ngọn đèn trên ghe phụt tắt. Một vật nặng rơi xuống nước. Chiếc ghe chao mạnh, còn từ dưới gầm cầu vọng lên giọng nói của chính Sáu Dầu:

Sáng hôm sau, người ta tìm thấy ghe dầu mắc giữa đám sậy. Sáu Dầu biến mất. Tư Ếch vẫn ở nhà, sốt mê man và khẳng định suốt đêm mình chưa hề ra khỏi giường.

Người đứng trên cầu

Sau khi Sáu Dầu mất tích, Tư Ếch không còn ra đồng. Đêm nào ông cũng ngồi trước cửa, đặt một chiếc lồng đất bên cạnh và lẩm nhẩm đếm nhịp cầu. Một, hai, ba, bốn… Đến nhịp thứ chín, ông dừng lại, bịt tai và khóc.

Người trong xóm bắt đầu nhìn thấy Sáu Dầu đứng trên cầu. Ông cầm chiếc đèn cũ, đi từ giữa cầu về phía bờ nhưng không bao giờ đến nơi. Ai gọi tên ông, ngọn đèn sẽ sáng hơn. Ai trả lời câu hỏi của ông, sáng hôm sau sẽ quên mất tên mình.

Có bà cụ kể đã nhìn thấy hai bóng người: một là Sáu Dầu, bóng kia cao và gầy hơn, đầu đội nón lá rách. Cái bóng thứ hai luôn đứng sau lưng Sáu Dầu, hai tay đặt lên vai ông như đang điều khiển một con rối.

Tư Ếch nghe chuyện, chỉ nói: “Đó không phải Sáu. Cầu đang mặc hình của Sáu.”

Ba ngày sau, Tư Ếch đem chiếc lồng đất ra bờ rạch. Ông mở nắp, thả xuống nước một con ếch có lớp da trắng bệch. Nó không bơi đi mà ngồi trên mặt nước, miệng há ra như đang hát.

Bài hát đầu tiên

Theo cuốn sổ, đêm đó trẻ con trong xóm đồng loạt mơ thấy một người đàn ông đi qua từng nhà. Người ấy gõ ba tiếng lên vách rồi dạy chúng một bài hát. Sáng ra, không đứa nào nhớ khuôn mặt ông ta, nhưng tất cả đều thuộc cùng một giai điệu.

Mỗi khi bọn trẻ hát đến câu cuối, dưới gầm nhà lại có tiếng nước nhỏ xuống, dù sàn vẫn khô. Những con chó trong xóm quay mặt vào góc tối, rên ư ử. Gà không gáy sáng. Còn trên cầu Kim Thang, người ta thấy thêm một ngọn đèn.

Tư Ếch hiểu rằng bài hát không kể lại cái chết của Sáu Dầu. Nó đang lặp lại cái chết ấy. Mỗi lần được hát trọn, một phần ký ức của người sống bị kéo xuống gầm cầu để làm thành nhịp mới.

Ông đi từng nhà xin người lớn cấm trẻ con hát. Nhưng càng cấm, bài đồng dao càng lan xa. Người qua chợ nghe một câu. Người chèo ghe nghe một câu. Gió đẩy phần còn lại đi khắp vùng nước.

Cây cầu bị chôn

Dân làng quyết định phá cầu. Họ chặt từng cây tre, kéo lên bờ rồi đốt. Nhưng tre không cháy. Nhựa đỏ rỉ ra từ các mắt tre, sủi bọt như nước phèn. Cuối cùng, họ đào một hố sâu cạnh miếu hoang, chôn toàn bộ cầu xuống và lấp bằng tro bếp.

Đêm ấy, cả xóm nghe tiếng đóng cọc từ dưới lòng đất.

Cộc.

Cộc.

Cộc.

Sáng hôm sau, con rạch đổi dòng. Nước tràn qua đúng chỗ người ta đã chôn cầu, tạo thành một lối nước hẹp nối từ miếu hoang ra cánh đồng. Trên bùn xuất hiện những dấu chân trần, bắt đầu từ hố chôn và đi về phía từng căn nhà.

Tư Ếch bảo mọi người đừng nhìn vào dấu chân. Bởi nhìn càng lâu, họ càng thấy chúng giống dấu chân của chính mình.

Ông ngoại tôi khi ấy còn nhỏ. Trong sổ, ông kể đã trốn sau cánh cửa nhìn Tư Ếch mang lồng đất đến miếu. Trước khi đi, Tư đặt tay lên đầu ông và dặn:

Người thứ ba

Tư Ếch không trở về. Người ta chỉ tìm thấy chiếc lồng đất vỡ trước miếu và một hàng chữ viết bằng bùn trên nền gạch: “Kim Thang không phải tên người.”

Từ đó, lời kể chia thành nhiều dị bản. Có người nói Kim Thang là tên một loài quỷ nước chuyên mượn tên người chết. Có người tin đó là cách gọi cánh cửa vô hình dựng lên ở nơi có người bị phản bội. Một số cụ già lại bảo “kim thang” là chiếc thang bằng vàng trong giấc mộng, chỉ hiện ra cho kẻ đã quên đường về.

Nhưng ông ngoại tôi ghi một điều khác. Ông cho rằng trên cầu luôn có ba người: người đã chết, người còn sống và một kẻ không thuộc về cả hai phía. Kẻ thứ ba không có khuôn mặt riêng. Nó dùng ký ức của người sống làm da, dùng tên của người chết làm giọng nói.

Trang cuối cùng của chương này bị xé mất. Phần gáy sổ còn dính một mảnh giấy nhỏ, trên đó có đúng bốn chữ: “Người thứ ba là…”

Đêm cầu trở lại

Tôi đang đọc đến đó thì ngoài rạch vang lên tiếng tre va vào nhau. Căn nhà không có tre. Bờ bên kia cũng chỉ là bãi cỏ ngập nước. Thế nhưng trong màn sương, từng đoạn cầu hiện ra, nhợt nhạt như xương cá dưới lớp nước mỏng.

Một ngọn đèn đỏ lơ lửng ở giữa cầu.

Người cầm đèn có dáng của ngoại.

Tôi biết mình phải đóng sổ, nhưng giọng ngoại từ ngoài kia đã gọi đúng tên tôi. Giọng ông vẫn trầm và chậm như khi còn sống, vẫn có tiếng ho nhẹ ở cuối câu. Ông bảo tôi mang cuốn sổ ra cầu. Ông nói phần cuối đang ở bên kia.

Tôi bước xuống hiên. Nước rạch không còn chảy. Những đám lục bình đứng im, rễ dài thẳng xuống như tóc. Trên mặt nước, một con ếch trắng ngồi nhìn tôi. Khi nó há miệng, tiếng của ngoại phát ra:

Tôi nhìn cây cầu. Tám nhịp tre đã nằm sẵn trên mặt nước. Khoảng trống giữa bờ và nhịp đầu tiên vừa đúng bằng chiều dài một thân người.

Lúc ấy tôi hiểu. Cây cầu chưa hoàn thành. Nó luôn cần một người sống làm nhịp cuối.

Người sống sót cuối cùng

Tôi lùi lại. Bóng ngoại trên cầu cũng lùi, nhưng theo hướng ngược lại, như hình phản chiếu trong gương. Ngọn đèn đỏ rung lên. Dưới gầm cầu, những giọng nói bắt đầu gọi tên nhau: Sáu Dầu gọi Tư Ếch, Tư Ếch gọi ngoại, ngoại gọi tôi.

Rồi một giọng trẻ con cất lên bài đồng dao.

Tôi không bịt tai. Tôi mở cuốn sổ, xé toàn bộ những trang có tên người và ném vào bếp than. Giấy cháy xanh. Mỗi cái tên biến mất, một nhịp cầu cũng mờ đi. Bóng ngoại bắt đầu méo mó, khuôn mặt chảy thành một khoảng tối không có mắt, mũi hay miệng.

Nó gào lên bằng hàng chục giọng khác nhau. Không có âm thanh nào hoàn toàn thuộc về con người.

Khi nhịp thứ tám biến mất, ngọn đèn rơi xuống nước. Mặt rạch nổ tung thành một vòng sóng đen. Tôi ngã ngửa trên nền đất, nghe phía dưới sàn nhà có thứ gì đó bò qua, chậm rãi kéo theo tiếng xích tre.

Đến sáng, cây cầu không còn. Cuốn sổ chỉ còn bìa và một trang trắng. Tôi tưởng mọi chuyện đã kết thúc, cho đến khi nhìn thấy trên trang giấy mới hiện ra một dòng mực đỏ còn ướt:

Đừng hát khi nghe tiếng chim

Tôi rời Rạch Mù ngay trong ngày. Căn nhà được khóa lại, cuốn sổ bị đặt vào một hộp sắt rồi chôn dưới gốc gừa. Tôi không kể chuyện cho ai, bởi càng kể, hình ảnh cây cầu càng rõ trong đầu tôi.

Nhưng vài tháng sau, ở thành phố, tôi nghe bọn trẻ dưới sân chung cư hát bài đồng dao ấy. Chúng cười, vỗ tay theo nhịp. Khi câu hát nhắc đến chú bán dầu, bóng đèn hành lang chớp tắt. Khi nhắc đến chú bán ếch, từ ống thoát nước vọng ra một tiếng kêu trầm đục.

Tôi chạy xuống sân. Bọn trẻ đã bỏ đi. Trên nền xi măng ướt có chín vệt nước song song, giống chín nhịp cầu vừa được nhấc khỏi một con rạch vô hình.

Đêm đó, bên ngoài cửa sổ tầng mười hai, tôi nghe le le kêu.

Ở phía đối diện, trong căn hộ không có người ở, bìm bịp đáp lại.

Giữa hai tòa nhà, một ngọn đèn đỏ từ từ sáng lên trong không trung.

Giải mã lớp truyền thuyết

Bài đồng dao “Bắc Kim Thang” có nhiều cách lý giải trong đời sống hiện đại. Tuy nhiên, không có cơ sở đáng tin cậy để khẳng định câu chuyện chú bán dầu, chú bán ếch hay một vụ chết trên cầu là nguồn gốc lịch sử chính thức của bài hát. Trong tác phẩm này, các nhân vật và cây cầu được xây dựng như một dị bản hư cấu nhằm tạo không khí kinh dị dân gian.

Hình tượng cây cầu thường đại diện cho ranh giới: bờ sống và bờ chết, ký ức và quên lãng, người trở về và kẻ không còn đường về. Tiếng chim, ngọn đèn và tên gọi lặp lại đóng vai trò như những “móc âm thanh”, khiến câu chuyện có cảm giác quen thuộc nhưng bất an.